"А" – коррупциягә каршы көрәш

Абача Сани (1943—1998) - Нигерия президенты һәм хәрби диктатор, ХХ гасырдагы иң ришвәтчел сәясәтчеләрнең берсе, үзе хакимлек иткән чорда 5 миллиард сум тирәсе акча үзләштергән. Йөрәк өянәгеннән үлгән.

Ришвәт җинаятьчелеге турында абсолют мәгълүматлар -­ коррупция турындагы җинаятьләргә статистик анализ ясау эшендә кулланыла торган төп күрсәткечләрнең берсе.­­ Ришвәт җинаятьчелеге турында абсолют мәгълүматлар әлеге тискәре криминологик күренешнең күләмле торышында ­санлы эквивалентны­ чагылдыра: теркәлгән ришвәт җинаятьләренең саны, җинаятьләрне кылган затлар саны, ришвәтчелек җинаятьләреннән зыян күргән физик һәм юридик затлар саны, алар тарафыннан китерелгән физик, матди яисә әхлакый зыян күләме һәм башка мәгълүматлар.­­­ Бу билгеләмәдә "абсолют" термины чагыштырма (бәяләү) сыйфатында кулланыла [1].

"Автобус" - төрле дәрәҗә сайлауларында алдан тавыш биргәндә яисә референдум үткәргәндә сайлаучыларны сатып алуга бәйле (сәяси технологияләр) хокукка каршы килә торган формаларның берсе.­­­ Аның асылы бик гади:­ сайлаучыларны оештырылган тәртиптә алар "кирәкле" кандидатка тавыш бирсен өчен участокка (кагыйдә буларак, автобуста) алып киләләр.­ Сайлауга кадәр турыдан-туры яисә сайлау бетүгә мондый сайлаучыларга "гуманитар ярдәм" бирелә, ә кайчак зур булмаган күләмдә акчалата пособие дә түләнә [1].

Административ коррупция — кызыксынган затларга өстенлекләр бирү максатларында гамәлдәге законнарны, кагыйдәләрне күрсәтелгәнчә үтәү эшенә белә торып ялгышлар кертү.  Андриановның "Бюрократия, коррупция..." китабыннан. 2009 ел.

Административ рента - дәүләт хакимияте һәм җирле үзидарә органнарындагы вазыйфаи затларның кушуы буенча предприятиеләрдән һәм эшкуарлардан хокукка каршы килеп акча һәм мөлкәт җыю, мөлкәти характердагы хезмәтләрне түләүсез нигездә күрсәтүне таләп итү­­­ [1]. 

Җәмгыять аңында һәм илкүләм хокук психологиясендә ришвәтчелек күренешләре чагылуның азия моделе­­ - ул, Н.П. Мелешко һәм С.Г. Алек­сандров фикеренчә, ришвәтчелекнең гадәтигә әйләнгән һәм иҗтимагый яктан уңайлы мәдәни һәм икътисадый күренеше дәүләт вазыйфаларына бәйле рәвештә барлыкка килгән системасы ­­­[1].

"Актив"  коррупция" - һөнәри эшчәнлегенә бәйле рәвештә кызыксынган зат яисә затлар тарафыннан илдәге яисә чит илдәге вазыйфаи затны, халыкара оешма әгъзасын, коммерциячел, иҗтимагый яисә башка оешмаларның җитәкчеләрен актив рәвештә сатып алу яисә күрсәтелгән затлар тарафыннан законсыз рәвештә бүләкләү таләп итү.  "Сәяси коррупция..." китабыннан. 2008 ел.

Шәхси секторда актив ­сатып алу - Европа Советының коррупция өчен җинаять­ җаваплылыгы турындагы конвенциясе ­нигезендә, коммерциячел эшчәнлекне гамәлгә ашырганда шәхси сектор­ предприятиеләре белән җитәкчелек итүче яисә анда теге яки бу сыйфатта эшләүче затларга, үзләре ­өчен яисә теләсә нинди башка затлар өчен, бу затлар үз вазыйфаларын бозып гамәлләр кылсын яисә аларны кылудан тотылып торсын өчен, турыдан-туры рәвештә яисә читләтеп, нинди дә булса нигезсез­ өстенлекне вәгъдә итү, тәкъдим итү яисә бирү [1].

Илкүләм дәүләт вазыйфаи затларын актив сатып алу­ - Европа Советының коррупция өчен җинаять­ җаваплылыгы турындагы конвенциясе нигезендә дәүләтнең вазыйфаи затлары арасыннан теләсә кайсы затка шушы затның үзе өчен яисә теләсә кайсы башка зат өчен, ул үзенең функцияләрен гамәлгә ашырганда, бу эш белә торып кылынганда, гамәл кылуны яисә аларны кылудан тотылып торуы өчен теләсә нинди зат тарафыннан турыдан-туры яисә читләтеп нинди дә булса нигезсез өстенлек вәгъдә итү, тәкъдим итү яисә бирү­­­ [1].

Александр I  (1777-1825) – Россия патшасы. "Ришвәтчеләрнең тамырын корыту турында" Указ чыгара, әлеге документта ул "һәлакәтле ришвәтчелекнең яисә ришвәт алуның булуы гына түгел, ә алардан чирканырга һәм бу хәлне чикләргә тиешле затлар арасында да таралуы"н билгели.  Кирпичниковның "Россия коррупциясе" китабыннан. 2004 ел.

Александр III (1845-1894) – Россия патшасы. 1884 елда сәүдә һәм сәнәгать предприятиеләрендә катнашу белән дәүләт хезмәтен берләштерүне тыя торган Кагыйдәләр раслый.

Константиновның "Коррумпированная Россия" китабыннан. 2006 ел.

"Коррупциягә каршы көрәш" альянсы– 2006 елның гыйнварында Молдавиядәге хөкүмәткә бәйле булмаган ун оешма тарафыннан төзелгән республика киңәшмә органы, аның эшчәнлегенең төп максаты:­ а) илдә коррупцияне юкка чыгару эшләренә гражданлык җәмгыятен җәлеп итү һәм б) ришвәтчелеккә каршы көрәштә дәүләт органнары белән гражданлык җәмгыяте арасындагы хезмәттәшлекне ныгыту.­­­ 

Ришвәтчелек җинаятьчелегенә анализ – җәмгыятьтәге ришвәтчелек җинаятьчелегенең танып белүдә һәм­ аның торышын бәяләүдә бердәм булуны аңлата торган төшенчә.­ Танып белү барышында тикшерүче­ ришвәтчелек җинаятьчелеге турында­ сыйфат һәм сан мәгълүматларын ала. Бәяләү тикшерелә торган феномен турындагы яңа белешмәләрне элек белгәннәр белән чагыштыру дигәнне аңлата [1].­­­

Коррупциягә каршы аги­тация – телдән чыгышларны, массакүләм мәгълүмат коммуникацияләрен файдаланып, ­халык аңына, кәефенә һәм тәртибенә йогынты ясау өчен ­коррупциягә каршы идеяләрне һәм карашларны тарату [1].

Коррупциягә каршы ак­тивлык – коррупциягә каршы көрәш һәм ришвәтчелек фак­торларын юкка чыгару буенча максатчан юнә­лешле, тәртипкә салынган эшчәнлек.

Коррупциягә каршы ауди­торлык тикшерүе – ­коррупциягә каршы эшчәнлекнең вәкаләтле субъектлары тараф­ыннан үткәрелә торган, билгеле бер органда, учреждениедә, ­ведомствода яисә министрлыкта ришвәтчелеккә каршы эшчәнлекне анализлауга һәм бәяләүгә корылган чаралар [1].

Коррупциягә каршы ­иминлек – шәхеснең, җәмгыять­нең һәм дәүләтнең гомер өчен әһәмиятле мәнфәгатьләренең ришвәтчелек эшчәнлегеннән якланган булу торышы [1].

Коррупциягә каршы эш­чәнлек – дәүләтнең, аның ­органнарының, вазыйфаи затларының, гражданлык җәмгыяте институтларының, эшкуарларның, шәхси затларның ришвәтчелек дәрәҗәсен киметүгә, коррупциячел факторларны юкка чыгаруга (лока­льләштерүгә, нейтральләштерүгә, ликвидацияләүгә һ.б.) һәм коррупциячел тәртипкә каршы көрәшүгә юнәлдерелгән эшчәнлеге [1].

Коррупциягә кар­шы яклау – алардан файдаланганда җәмгыя­тьтә, дәүләттә һәм аларның институтларында коррупциягә каршы иминлек тәэмин ителә торган үтемле чара­лар [1].

Коррупциягә каршы идео­логия – шәхеснең, социаль төркемнәр­нең, хакимлек итүче элиталарның һәм барча җәмгыятьнең коррупциягә кар­шы сәясәткә һәм коррупциягә каршы эшчәнлеккә мөнәсәбәтен чагылдыр­а торган карашлар, ышанула­р, идеяләр, принциплар һәм концепцияләр системасы [1].

Коррупциягә каршы идея – җәмгыятьтә коррупцияне танып белүгә, сурәтләү­гә, аңлатуга яисә тотып торуга (кисәтүгә) юнәлдерелгән тирән эчтәлекле максат, йогынты акты, тәкъдим яисә ният [1].

Коррупциягә каршы моти­вация– коррупциягә каршы тәртип актив­лыгын стимуллаштыра һәм­ хуплый торган һәм аның кысаларында коррупциягә каршы эшчәнлекнең мотивлары формалаша, үсеш ала һәм үзгәрә торган процесс [1].

Коррупциягә кар­шы атна – тормышның төрле өлкәләрендә (ТКХ, мәгариф, сәламәтлек сакл­ау һәм башкалар) корр­упциягә каршы көрәш буенча төрле җәмәгатьчелек оешмалары тарафыннан календарь атнасы дәвамында үткәрелә торган коррупциягә каршы чаралар комплексы [1].

Коррупциягә каршы­ белем бирү программасы – белем ­алучыларның төрле категори­яләре тарафыннан коррупциягә каршы белем алуга юнәлдерелгән,­ дәүләт мәгариф стандарты­ нигезендә эшләнә торган, укыту ­планын, укыту дисциплиналары программаларын һәм тәҗрибә программаларын үз эченә ала торган мәгариф документы. Хәзерге вакытта Казакъстанның мәгълүмати коррупциягә каршы үзәге тарафыннан эшл­әнгән һәм Урта Азиянең югары белем бирү йорт­ларында кертелгән коррупциягә каршы мәга­риф программасы бар [1]. 

Коррупциягә ­каршы глобаль сәясәт – халыкара бергәлек яисә вәкаләтле халыкара оешмалар (учреждениеләр) тарафыннан эшләнүче, җәмгыятьтә, тормышның коррупция белән аеруча "йогышланган" аерым­ өлкәләрендә ришвәтчелек­ активлыгын киметүгә юнәлдерелгән коррупциягә каршы сәясәт [1].  

Коррупциягә каршы ­муниципаль сәясәт – вәкал­әтле органнарның, вазыйфаи затларның, иҗтимагый һәм бүтән оешмаларның муниципаль берәмлек территориясендә коррупциягә каршы чараларны ­эшләүгә һәм торм­ышка ашыруга юнәлдерелгән эшчәнлеге [1].  

Дәүләтнең илкүләм коррупциягә­ каршы сәясәт­е – тормышның төрле өлкәләрендә коррупция­не барлыкка китерә һәм "тукландырып" тора торган сәбәпл­әрне һәм шартларны юкка чыгару (минимальләштерү, локальләштерү) мак­саты белән дәүләттә кабул ителгән ­конституция строе кысаларында шушы дәүләтнең һәм җәмгыятьнең төрле яклы һәм эзлекле чараларын эшләү һәм даими рәвештә гамәлгә ашыру [1].

Коррупциягә каршы­ төбәк сәясәте – төбәк хакимиятләренең, иҗ­тимагый һәм бүтән оешмаларның (учреждениеләрнең) коррупциягә каршы хокукый актлар форма­лаштыруга һәм аларны төбәк һәм муниципаль дәрәҗәсендә тормышка ашы­руга бәйле эзлекле эшчәнлеге [1].

Коррупциягә каршы ­хокукый психология - хокукый танып белүдә коррупциягә каршы эшчәнлек ­субъектларының рухи хисләр комплексын, кәефләрен, тәэссирләрен, ихтыяр көчен, күзаллауларын һәм алдан сизенүчәнлеген үз эчендә берләштергән структур катлавы. Ул коррупциягә каршы эшчәнлек­нең тирән чыганакларын бил­гели [1].

Коррупциягә каршы­ программа – хакимиятнең төрле дәрәҗәләрендә коррупциягә каршы көрәшүгә юнә­лдерелгән хокукый, икътисадый, оештыру-идарә, мәгариф, тәрбияви һәм бүтән­ чараларны килештерелгән рәвештә куллануны­ тәэмин итүче комплекслы хокукый документ. Коррупциягә каршы программалар төрле нигезләр буенча түбәндәге мөстәкыйль т­өрләргә классификацияләнергә мөмкин: халы­кара, илкүләм (фед­ераль), төбәк (федераль округ, рес­публика, өлкә, край), муниципаль һәм ведо­мство [1].

Коррупциягә каршы ведом­ство программасы – билгеле бер министрлык (ведомство) яисә аның аерым структур бүлекчәсе эченд­ә коррупциягә каршы эшчән­лекне регламентлый торган хокукый ведомство докум­енты. Коррупциягә каршы­ ведомство программасы федераль дә, төбәкнеке дә була ала [1].

Коррупциягә каршы­ муниципаль программа – җирле үзидарәнең вәкаләтле органы тарафыннан кабул ителгән һәм муниципаль дәрәҗәдә коррупциягә каршы чар­аларның исемлеген һәм аларны тормышка ашыру меха­низмнарын үз эченә ала торган хокукый документ [1].

Коррупциягә каршы илкүләм­ программа – ил ­дәүләтендәге иң югары вазыйфаи зат яисә ил хөкүмәтенең иң югары ­вазыйфаи заты тарафыннан кабул ителә торган, коррупциягә каршы илкүләм сәясәтен тормышка ашыруның төп юнәле­шләрен үз эченә алучы хокукый док­умент [1].

Коррупциягә каршы ­төбәк программасы – төбәктәге хакимият органнары­ тарафыннан кабул ителгән, төбәктәге коррупциягә каршы сәясәтне тормышка ашыруга юнәлдерелгән­ хокукый документ [1].

Татарстан ­Республикасының ­коррупциягә каршы программасы – Татарстан Республикасы Министрлар ­Кабинеты тарафыннан 2011 елның 18 августында кабул ителгән һәм Татарстан Республикасының 2012-2014 елларга Коррупциягә каршы сәясәт стратегиясен тормышка ашыруга юнәлдерелгән комплекслы хокукый документ [1].

Коррупциягә каршы­ пропаганда – төбәк мәгънәсендә­: "Татарстан­ Республикасында коррупциягә каршы көрәш турында" 2006 елның 4 маендагы Татарстан Республикасы Законы нигезендә массакүләм мәгълүмат чараларының дәүләттә (төбәктә) һәм җәмгыятьтә коррупциягә­ каршы тәртипне сти­муллаштыру буенча максатчан юнәлешле эшчәнлеге; теоретик гомум­социаль мәгънәсендә: җәмгыятьтә кор­рупциягә каршы фикер сөрешен һәм тәртипне формалаштыру максатында коррупциягә каршы идеяләрне һәм карашларны тарату [1].

1. Коррупция терминнары сүзлеге sudanet.ru сайтыннан, түбәндәге материалларга нигезләнеп:

• Бикмөхәммәтов А.Э., Газимҗанов Р.Р., Кабанов П.А., Мартынович Т.С., Полторыхина С.В., Райков Г.И., Садеев М.М., Фролова И.И., Чирков Д.К. Коррупция һәм коррупциягә каршы сәясәт: Словарь справочник/ Под. общ. ред. П.А. Кабанова. - М.: Медиа-Пресс, 2008. - 144 бит.
• Противодействие коррупции: разрешение конфликта интересов/Под. ред. М.Б. Горного и А.И. Волкова. - СПб.: Норма, 2005. - 204 бит.